Ιδαίο Αντρο

Η τοποθεσία που γεννηθηκε ο Διας

Tου Γιάννη Σακελλαράκη

“Τα θεμέλια μου στα βουνά και τα βουνά
σηκώνουν οι λαοί στον ώμο τους
και πάνω τους η μνήμη καίει, άκαυτη βάτος “

Οδυσσέας Ελύτης, Άξιον Εστί, 6, I -4,

Το ιδαίο Άντρο ειναι η ψηλότερη μεγάλη σπηλιά του Ψηλορείτη σε ύψος 1538 m, στο βόρειο πρανές του βουνού, σχεδόν στο κέντρο της Κρήτης. Η λαϊκή ονομασία Σπηλιάρα ή Σπηλάρια της Βοσκοπούλας, παραπέμπει τόσο στο μέγεθος της όσο και στο μύθο για τον τάφο της Βοσκοπούλας στον Ερωτόκριτο.

Η κυρίως σπηλιά ορίζεται από μία μεγάλη, σεδόν ορθογώνια κεντρική αίθουσα, από δύο μικρότερους μυχούς, το Βόρειο και το Νότιο, και από έναν μικρότερο Νοτιανατολικά. Το άνοιγμα του σπηλαίου έχει πλάτος 25 m και ύψος 16m και βλέπει στην Ανατολή. Ο προσανατολισμός και το άνοιγμα επέτρεπαν στο φως την ημέρα και στα αστέρια την νύχτα να φωτίζουν το σπήλαιο. Η εγκατάσταση στο Ιδαίο Άντρο, όπως προέκυψε από τις ανασκαφές του Γιάννη Σακελλαράκη, αρχίζει από την τελική νεολιθική περίοδο 3000 – 3300 π.Χ. Ο προνομιακός προσανατολισμός του, οι πηγές του νερού που περιβάλλουν το σπήλαιο και το γειτονικό εύφορο μεγάλο οροπέδιο της Νίδας, αιτιολογούν αυτήν την πρώιμη κατοίκηση του αλλά και τη μυστηριακή λατρεία αργότερα.

Τρία είναι τα κύρια αρχαιολογικά σημεία για το σημερινό επισκέπτη του Ιδαίου Άντρου: η ανασκαφική τομή στο νότιο μυχό, η ύπαρξη ενός τοίχου στο δυτικό τμήμα της κεντρικής αίθουσας και ο βωμός τέφρας. Μπροστά από το μεγάλο άνοιγμα του σπηλάιου που ο πρώτος ανασκαφέας του Federico Halbherr ονόμασε “σκηνή θεάτρου”, ανοίγεται μία μεγάλη αμφιθεατρική πλατεία εμβαδού 2516 τ.μ. Νοτιοανατολικά της εισόδου βρίσκεται σκαλισμένος στο βράχο μεγάλος ορθογώνιος παραλληλεπίπεδος βωμός. Το μέγεθος του υποδηλώνει την ταυτόχρονη θυσία περισσότερων του ενός ζώων, γνωστές από τη φιλολογική παράδοση ως “εκατόμβαι”.

Βορειοανατολικά της πλατείας και στο ψηλότερο σημείο της περιφέρειας, βρίσκονται δύο τεράστιες λίθινες βάσεις, με βύθισμα σε σχήμα πελμάτων δύο χάλκινων αγαλμάτων που έβλεπαν στο οροπέδιο της Νίδας. Μεγαλοπρεπής ασφαλώς δήλωση της θέσης του ιερού σπηλαίου στη ρωμαϊκή περίοδο, για να μη χάνονται οι προσκυνητές μέσα στο τότε δασώδες τοπίο. Στην πλατεία βρέθηκαν μικρά και μεγάλα λίθινα βάθρα που μαρτυρούν την ύπαρξη αγαλμάτων και άλλων αφιερωμάτων, αλλά και επιγραφές με συνθήκες μεταξύ Κρητικών πόλεων

Ο Μύθος

Ειναι γνωστός ο αρχαίος μύθος, σύμφωνα με τον οποιο, σε ένα σπήλαιο στη Κρήτη, στο Ιδαίο Άντρο, κατέφυγε η Ρέα για να γεννήσει τον Δία και να τον προστατέψει από τον πατέρα του τον Κρόνο. Ο Κρόνος κατάπινε τα παιδιά του, καθώς ήταν πεπρωμένο κάποιο από αυτά να του πάρει την βασιλεία του κόσμου.

Η Ρέα έδωσε στον Κρόνο αντί για τον νεογέννητο Δία, μία πέτρα τυλιγμένη σε σπάργανα, την οποία αυτός κατάπιε. Για να μην ακουστούν τα κλάματα του βρέφους, οι Κουρήτες έκρουαν τις ασπίδες τους. Στην ανατροφή του Δία έπαιξαν ρόλο, εκτός από την Ρέα και τους Κουρήτες, οι Μητέρες, οι Μέλισσες, οι Νύμφες και ποικίλα όντα. Ο Αιγόκερως, θηρίο στα κάτω άκρα με κέρατα στο κεφάλι, υπήρξε παιδικός σύντροφος του μικρού θείου Κούρου. Ο κοχλος που εφεύρε τον βοήθησε στην μάχη κατά των Τιτάνων γιατί ο ήχος που έβγαζε, ο λεγόμενος πανικόςτους έτρεπε σε φυγή. Το Δία τον υπηρετησε και ο Αετός, γιος της Γης. Η Αδράστεια του έφτιαξε όταν ήταν βρέφος ένα χρυσό λίκνο και όταν μεγάλωσε λίγο, μία χρυσή σφαίρα για να παίζει. Το μικρό Δία γαλούχησε, η Αμάλθεια, Νύμφη και αίγα, γνωστή για το κέρας της που κατέστη παγκόσμιο σύμβολο αφθονίας.

Εξαιρετικό ενδιαφέρον για το Ιδαίο Άντρο παρουσιάζει ο στίχος του Ομήρου για τον Μίνωα ως συνομιλητή του Δία. “Διός μεγάλου οαριστής”. Ο στίχος αυτός συνδέθηκε με το Ιδαίο Άντρο από τον Πλάτωνα και τον Στράβωνα.

Ωστόσο ο κρητικός μύθος αναφέρεται όχι μόνο στην γέννηση του Δία, αλλά στο θάνατο και την ταφή του στο Ιδαίο Άντρο όπως σημειώνεται από τον Καλλίμαχο και τον Απόστολο Παύλο. Ο Πορφύριος, μυθολογεί ότι, κατά την επίσκεψη του ο Πυθαγόρας στο Ιδαίο Άντρο, αφιέρωσε επίγραμμα στον τάφο του Δία, “Πυθαγόρας τω Διι”. Μυθολογούνται όμως και άλλα σχετικά με την γέννηση του Δία στο Ιδαίο Άντρο. Σύμφωνα με τον Αντωνίνο Λιβεράλις, υπήρχε ένα “ιερόν άντρον μελισσών” στο κρητικό σπήλαιο. Μυθολογείτε επίσης εκεί και η κάθοδος του γνωστού κρητικού μύστη Επιμενίδη. Ο Πορφύριος, την αναφορά του οποίου οι μελετητές θεωρούν βασική πηγή για τα μυστηριακά δρώμενα στο Ιδαίο Άντρο, αναφέρει την κατάβαση του Πυθαγόρα και μια ετήσια φωτιά στο σπήλαιο.

Η πρώτη σύληση

Το Ιδαίο Άντρο ήταν τόπος σημαντικός κατά την ελληνική αρχαιότητα, όπως συνάγεται από τις συχνές αναφορές στα αρχαία κείμενα. Ωστόσο, για περισσότερους από δέκα αιώνες χάθηκε από τις πηγές. Το 1591, ο Γκιουζέπε Καζαμπόνα, στέλνεται απο τον Αρχιδούκα των Μεδίκων της Φλωρεντίας Φερδινάνδο, στην Κρήτη για να συλλέξει λουλούδια για τους κήπους του. Ανέβηκε στον Ψειλορείτη και επισκέφτηκε τη σπηλιά της Ίδα.

Ανωγειανοί βοσκοί που είχαν τη νομή του οροπεδίου της Νίδας, χρησιμοποιούσαν την σπηλιά ώς κατάλυμα. Μία μέρα το 1884, ένας ανωγειανός βοσκός, ο Γεώργιος Πασπαράκης, ο επονομαζόμενος Μουσσάς, καθώς σκάλιζε με την “κατσούνα” του τα χώματα, ξέθαψε αρχαία μικροαντικείμενα. Το νέο μαθεύτηκε και αρκετοί χωρικοί από τη γύρω περιοχή έσκαψαν στη σπηλιά και επιδόθηκαν στη σύληση των αρχαίων.

Πολλά αντικείμενα αγοράστηκαν από Κρητικούς συλλέκτες και ξένους περιηγητές και σήμερα ίσως βρίσκονται άγνωστα και χωρίς προέλευση σε διάφορα μουσεία και συλλογές. Ένα μέρος τους φυλάσσεται στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο της Αθήνας.

Μία άλλη μικρή συλλογή που περιλαμβανει σποδαιότατα ευρήματα υπάρχει στο Ashmolean Museum της Οξφόρδης, δωρισμένη από τον Αρθούρο Έβανς. Προφανώς ο Έβανς αγόρασε τα αντικείμενα από τους συλητές του 1884. Τα ευρήματα της σύλησης χρονολογούνται από τα μινωϊκά χρόνια μέχρι τη ρωμαϊκή εποχή. Ο αριθμός, η σπουδαιότητα και η διασπορά των αντικειμένων, αποκαλύπτους την έκταση της σύλησης του Ιδαίου Άντρου εκείνη της χρονι

Η Aνασκαφή του Federico Halbherr

Το καλοκαίρι του 1884, πλήθος χωρικών ανέσκαπταν την σπηλιά για ανεύρεση θησαυρών. Την ίδια περίοδο, ο νεαρός Γερμανός αρχαιολόγος Ernst Fabricius, βρισκόμενος στην Κρήτη ως υπότροφος του γερμανικού κράτους, έμαθε για την σύληση και επισκέφτηκε το Ιδαίο Άντρο.

Ο Fabricius, ήταν ο πρώτος αρχαιολόγος που με δύο επιστημονικά άρθρα ταυτισε το 1885 τη Σπιλιάρα της Νίδας με το Ιδαίο Άντρο. Ήταναυτος που ειδοποίησε το Φιλεκπαιδευτικό Σύλλογο Ηρακλείου, για την εκτεταμένη σύληση που γινόταν στο Ιδαίο Αντρο.

Με πρωτοβουλία του προέδρου του συλλόγου Ιωσήφ Χατζηδάκη, τοποθετήθηκε φρουρά για την φύλαξη του σπηλαίοιυ. Με χρήματα που συγκεντρωσε ο Σύλλογος, ανατέθηκε στο νεαρό τότε Ιταλό αρχαιολόγο Federico Halbherr που βρισκόταν στην Κρήτη να ανασκάψει το ήδη αναμοχλευμένο σπήλαιο.

Το καλοκαίρι τιυ 1885 ο Halbherr, ανοί΄γοντας χαντάκι βάθους 1.5 μ, στην επονομαζόμενη πλατεία του Ιδαίου Άντρου, αποκάλυψε το αρχαίο στρώμα. Εκεί αποκαλύφθηκαν πολλά χάλκινα ευρήματα, όπως το τύμπανο και οι ασπίδες. Γύρω από τον βωμό βρέθηκαν αναθηματικά αντικείμενα, λύχνοι, χρυσά κοσμήματα και πόδια τριπόδων σε μαύρο χρώμα, μαζί με αποτεφρωμένα κόκκαλα ενώ στην Πλατεία έξω από το σπήλαιο, βάσεις αγαλμάτων και τριπόδων.

Στι Federico Halbherr, ανήκει η τιμή της πρώτης και σημαντικής για την εποχή ανασκαφής καθώς και της άμεσης – με την συνδρομή του Paolo Orsi – δημοσίευσης της, το 1888 στη Φλωρεντία.

Η Aνασκαφή του Στέφανου Ξανθουδίδη

Ο Στέφανος Ξανθουδίδης, δεύτερος διευθυντής του Μουσείου Ηρακλείου, επισκέφτηκε το Ιδαίο Άντρο τον Ιούλιο του 1917. Με 5 – 6 εργάτες και για τρεις μέρες, ανεσκαψε αρχικά έξω από το σπήλαιο και κατόπιν έκανε δοκιμαστική τομή στο σκοτεινότερο σημείο του εσωτερικού του που δεν ειχε σκαφτεί από τον Harbherr. Στην τάφρο που άνοιξε σε βάθος δύο μέτρων βρήκε άπειρα θραύσματα ρωμαϊκών λίχνων, μικρά ψήγματα χρυσού και νομίσματα. Ωστόσο, λόγω πολλών δυσκολιών διέκοψε τις εργασίες

Η Ανασκαφή του Σπυρίδωνος Μαρινάτου

Ιδιαίτερα σημαντική ήταν η ανασκαφική έρευνα στο Ιδαίο Άντρο του Σπυρίδωνος Μαρινάτου, το 1956. Παρέδωσε μάλιστα στην Αρχαιολογική Εταιρεία, σύντομη έκθεση και το ημερολόγιο της ανασκαφής με αξιόλογες πληροφορίες. Ο Μαρινάτος έσκαψε στο εσωτερικό του Ιδαίου Άντρου, στο Μικρό Σπήλαιο, εξωτερικά στο λίθινο βωμό, στην “Πλατεία” αλλά και στην παρυφή του οροπέδιου της Νίδας. Εκτός από τα ποικίλα και πολυπληθή ευρήματα, σημαντικά είναι και τα επιστημονικά πορίσματα της ανασκαφής Μαρινάτου για το σπήλαιο. ΓΙα πρώτη φορά επισημάνθηκε ο βωμός τέφραε και διαπιστώθηκε η μυκηναϊκή λατρεία. Ο Σπυρίδων Μαρινάτος μας παρέδωσε μέσα από το προσωπικό του ημερολόγιο αρκετά σχέδια ποικίλων ευρημάτων. Αναφέρει επίσης ότι σχεδίαζε για χρόνια την ανασκαφή που αναβαλλόταν για τεχνικούς λόγους. “Η ταχεία αυτλη σκιαγραφία είναι αρκετή για να δείξει, πόσο μεγάλη είναι η ανάγκη συστηματικής και τέλειας ανασκαφής του Ιδαίου Άντρου”, γράφει ο Μαρινάτος.

Η Aνασκαφή του Γιάννη Σακελλαράκη

Η πιο οργανωμένη, συστηματική και πολύχρονη ανασκαφή του Ιδαίου Άντρου έγινε από τον Γιάννη Σακελλαράκη σε πέντε περιόδους από το 1982 μέχρι και το 1986. Το εγχείρημα για την “ψηλότερη ελληνική ανασκαφή” σε υψόμετρο 1538 μ, ήταν εξαιρετικά δύσκολο.

Τα προβλήματα που έπρεπε να επιληθούν για τη σημιουργία μιας σοβαρής υποδομής που θα έκανε την ανασκαφή αποτελεσματική, ήταν πολλά. Μια γεννήτρια φώτισε την σπηλιά, ένα αναβατόριο ποου εγκαταστάθηκε στο ανατολικό πρανές της εισόδου έβγαζε έξω τόνους λίθους και υγρού χώματος, βαγονέτα πάνω σε σιδηροτροχιές παραλάμβανας τα υλικά, απόρριπταν τους βράχουν και άπλωναν στον ήλιο τα χώματα για να ξεραθούν, να κοσκινιστούν και να ερευνηθούν.

Ένα πολυάριθμο συνεργείο εργατών, φυλάκων αρχαιοτήτων, τεχνητών ανασκαφής, γεωλόγων, αρχιτεκτόνων, πολιτικών μηχανικών, ηλεκτρολόγων, εργολάβων, μαγείρων και αρχαιολόγων που κάποτε έφταναν τα 75 άτομα, ανέλαβαν την εκτέλεση των εργασιών της ανασκαφής. Οι περισσότεροι εργαζόμενοι διέμενα ολόκληρο το διάστημα της ανασκαφής μαζί με το Γιάννη Σακελλαράκη σε λυόμενο καταυλισμό που είχε οργανωθεί κοντά στην πηγή του Χριστού και κατασκευαζόταν εξαρχής κάθε χρόνο.

Την επιτυχία της πολύ δύσκολης αυτής ανασκαφής, μαρτυρούν τα χιλιάδες ευήματα από κάθε υλικό, αλλά κυρίως οι πλούσιες πληροφορίες που μας έδωσαν και επιβεβαίωσαν την ιστορική διαδρομή του Ιδαίου Άντρου, από την απώτατη μέχρι την ύστατη αρχαιότητα 3300π.Χ. – 40μ.Χ. Μέσα από τις πληροφορίες αυτές που έδωσε η μελέτη των ποικίλων ευρημάτων, επιβεβαιώθηκαν ακόμα η λατρεία της μυθολογούμενης γέννησης του Δία καθώς και του ετήσιου θανάτου του στον Ιδαίο τόπο. Μαζί με το Δία λατρεύοταν στο Ιδαίο Άντρο η αρχέγονη θεότητα Γη – Ρέα, νύμφες, ο Πάνας, ο Διόνυσος, οι Ιδαίοι Δακτύλιοι και οι Κουρήτες. Συνάγεται ακόμα η ύπαρξη ενός πολυπρόσωπου ισχυρού ιερατείου, η λειτουργία θεολογικού ή φιλοσοφικού εργαστηρίου, η τελετή μυστηρίων, ενώ συγκεκριμένα ευρήματα επιβεβαίωσαν την ύπαρξη μαντείου στο Ιδαίο Άντρο.

Η συνεχής μελέτη των ευρημάτων καθώς και η μελλοντική ολοκλήρωση της ανασκαφής θα προσδώσουν ασφαλώς νέα στοιχεία για το χαρακτήρα και το διαχρονικό ρόλο του σπηλαίου που ονομάστηκε Βηθλεέμ της Αρχαιότητας.

Για όλους αυτούς τους λόγους το Ιδαίο Άντρο που σήμερα είναι επισκέψιμο αλλά και η ευρύτερη περιοχή του, κυρήχθηκαν αρχαιολλογικοί χώροι σύμφωνα με τον τότε νόμο.