Ζώμυνθος
Το μικρό παλάτι του Βουνού
H Ζώμινθος είναι η μεγάλη αρχαιολογική ανακάλυψη του Γιάννη Σακελλαράκη το 1983 και βρίσκεται σε υψόμετρο 1187 μ., στη βόρεια πλαγιά του Ψηλορείτη σε απόσταση 10 χιλιομέτρων από τα Ανώγεια. Πρόκειται για μεγάλο κτιριακό συγκρότημα του 1700 – 1600 π.Χ. με βεβαιωμένο ανακτορικό χαρακτήρα. Ο Γιάννης Σακελλαράκης ανέσκαψε συστηματικά την Ζώμινθο από το 1983 – 1986 και από το 2004-2010. Μετά το θάνατο του την ανασκαφή συνεχίζει χωρίς διακοπή η σύντροφος του Έφη Σαπουνά – Σακελλαράκη.
Μέχρι σήμερα έχουν αποκαλυφθεί 60 δωμάτια σε έκταση 1600 τμ, ενός πολυώροφου κτίσματος. Βρέθηκαν ακόμα εργαστήρια κεραμικής ορείας κρυστάλλου και ίσως χαλκού, μεγάλες αίθουσες, κλιμακοστάσια και μια δεξαμενή καθαρμών. Οι τοίχοι στα περισσότερα δωμάτια έφεραν τοιχογραφίες. Το μέγεθος της αρχιτεκτονικής κατασκευής του συγκροτήματος φανερώνει έδρα ισχυρού τοπάρχη που διαχειρίζονταν τον πλούτο της χλωρίδας, της πανίδας και των ορυκτών του Ψηλορείτη.
Τα ευρήματα είναι πολλά και ποικίλα, λατρευτικά και χρηστικά αντικείμενα, ρυτά σε σχήμα ταύρου και χοίρου, κύπελλα κοινωνίας με φυτική διακόσμηση, σημαντικές σφραγίδες, χάλκινο αγαλμάτιο λατρευτή, πιθάρια με ωραία ανάγλυφη διακόσμηση, εκαντοντάδες αγγεία κ.α.
Το μινωϊκό κτιριακό συγκρότημα της Ζωμύνθου που υπηρετούσε το εξαγωγικό εμπόριο της Κνωσού και από την οποία ήταν εξαρτημένη σε όλες τις περιόδους καταστράφηκε από τον σεισμό μεταξύ 1600-1550 π.Χ. Μετά την καταστροφή έχουμε μυκηναϊκές εγκαταστάσεις στην θέση Μνήματα της περιοχής του λεγόμενου βενετσιάνικου τυροκομείου που αποκαλύφθηκαν και αυτές από το Γιάννη Σακελλαράκη. Στον κεντρικό παλαιό οικισμό και περιφερειακά του, βρέθηκαν εγκαταστάσεις της ρωμαϊκής εποχής. Κατά τις τελευταίες ανασκαφές της Έφης Σαπουνά – Σακελλαράκη, αποκαλύφθηκαν στο κεντρικό κτηριακό συγκρότημα παλαιότερα κτίρια, μεταξύ των οποίων μεγάλη πολυτελής αίθουσα του 2000π.Χ.
Η ύπαρξη μικρής πεδιάδας στην περιοχή, οι άφθονες πηγές νερού και η δυνατότητα κατοίκησης ακόμα και το χειμώνα, συνετέλεσαν ώστε η Ζώμυνθος να κατοικείται για περισσότερα από 4000 χρόνια σε όλες τις εποχές από τα μινωϊκά, τα μυκηναϊκά και τα ελληνορωμαϊκά χρόνια αλλά και κατά την βυζαντινή εποχή, τις περιόδους της βενετοκρατίας και τουρκοκρατίας μέχρι και σήμερα
Το φυσικό περιβάλλον
Η πολυετής ανασκαφική έρευνα, εκτός από τα μεγαλοπρεπή αρχιτεκτονικά λείψανα και τα σπουδαία κινητά ευρήματα που έφερε στο φως, προσφέρει σημαντικά στοιχεία και για τον φυσικό πλούτο του Ψηλορείτη, την χλωρίδα και την πανίδα της μινωικής Ζωμίνθου αλλά και τις διατροφικές συνήθειες και τις αγροτικές δραστηριότητες των κατοίκων της.
Βοτανολογικές μελέτες, σε απανθρακωμένα κυρίως δείγματα από την ανασκαφή που συλέκτηκαν με την τεχνική της επίπλευσης απέδειξαν την παρουσία ποικίλων φυτικών ειδών σε: δημητριακά (σπόροι σιταριού (Triticum dicoccum), κριθάρι (Hordeum vulgare), κεχρί (Panicum melacum), φακη (Lens culinaris Med.), λαθούρι (Lathyrus sp.), βίκος (Vicus sp.)), σε φρούτα (σύκο (Ficus carica L), σταφύλι (Vitis vinifera L), λίγα κατάλοιπα της οικογένειας των Ροδιδών (Rosaceae), ελιές (Olea europaea) και βοτανικά ευρήματα της άγριας χλωρίδας μερικά εκ των οποίων με φαρμακευτικές ιδιότητες (Solixsp, Silene sp, Melilotus, Verbena και Verbascum).
Οι οστεολογικές μελέτες αντίστοιχα έδωσαν ενδιαφέρουσες πληροφορίες για τα είδη της πανίδας: παρουσία οικόσιτων (βοοειδή, αίγες, πρόβατα, χοίρος αλλά και άγριων ζώων (αλεπού) αλλά και ελαφοϊδών (του είδους dama-dama), ενώ βρέθηκαν και λιγότερα οστά πτηνών.
Η ανασκαφή της Εφης Σαπουνά - Σακελλαράη
Από το 2004 η ανασκαφή της Ζώμινθου συνεχίζεται κάθε χρόνο χωρίς διακοπή. Μαζί με την ανασκαφή συνεχίζεται η υλοποίηση του ονείρου του Γιάννη Σακελλαράκη που την ανακάλυψε, που ήθελε να την δει ολοκληρωμένη όσο ζούσε, όσο ολοκληρωμένη μπορεί να είναι μια ανασκαφή αυτής της έκτασης σε μια γενιά. Η σύντροφος του Γιάννη Σακελλαράκη, αρχαιολόγος Έφη Σαπουνά – Σακελλαράκη, έχει τα τελευταία χρόνια, όχι μόνο την οργανωτική ευθύνη της ανασκαφής αλλά και της επιστημονικής αποκατάστασης και αξιοποίησης των πληροφοριών που συνεχίζουν να αποκαλύπτουν τα χώματα της Ζώμινθου.
Κατά τη διετία 2011 – 2012 η Έφη Σαπουνά – Σακελλαράκη, ανέπτυξε σε μεγαλύτερη κλίμακα τις ανασκαφές, οργάνωσε και διασφάλισε τη συντήρηση και μελέτη των ευρημάτων, ενώ ταυτόχρονα προχώρησε τις εργασίες συντήρησης και στερέωσης του ίδιου του κτιριακού συγκροτήματος της Ζώμινθου.
Κατά τις τελευταίες ανασκαφές αποκαλύφθηκε το κεντρικό κτιριακό συγκρότημα του 1.700 π.Χ. παλαιότερα κτίρια μεταξύ των οποίων βωμός και μεγάλα πολυτελή οικοδομή του 2.000 π.Χ. Από τα μέχρι σήμερα ευρήματα είναι βεβαιωμένος ο ανακτορικός χαρακτήρας του κτιριακού συγκροτήματος του μαζί με τα εργαστήρια, τα πολυάριθμα σπίτια, τα λατρευτικά αντικείμενα, τον βωμό και τη δεξαμενή καθαρμών, δείχνουν πως ήταν οργανωμένο έτσι ώστε να καλύπτει πολλές ανάγκες.
Η ποιότητα των αντικειμένων που βρέθηκαν κατά τις τελευταίες ανασκαφές, όπως χάλκινα ειδώλια, σφραγίδες κ.α., μαζί παλαιότερα αντικείμενα, όπως τα μεγάλα πιθάρια με αγάλματα διακόσμηση, οι λύχνοι, τα λεπτά γυάλινα αγγεία αλλά και τοιχογραφίες, δείχνει ότι οι κάτοικοι της Ζώμινθου που έλεγαν τον πλούτο του Ψηλορείτη, όπως αναφέρεται και στις πινακίδες της Κνωσού, ήταν πρόσωπα εξουσίας με εκλεπτυσμένο γούστο.
Η Έφη Σαπουνά – Σακελλαράκη εκτιμά ότι σύντομα – και παγιώνει γιατί ο αρχαιολογικός χώρος της Ζώμινθου μαζί με την ευρύτερη περιοχή του κηρύχθηκε αρχαιολογική (των Β) θα γίνει επισκέψιμος ώστε μαζί με το Ιδαίο Άντρο και αυτό το χώρο ενημέρωσης, να αποτελέσουν μια μεγάλη ενότητα των αρχαιολογικών θησαυρών που ονειρεύτηκαν μαζί με τον Γιάννη Σακελλαράκη.